Pensioenblog Maurice Wilbrink

Twee werelden in FNV-pensioenconflict

Het pensioenconflict binnen de FNV heeft twee werelden blootgelegd. Er zijn groepen die hechten aan oude zekerheden en daar zo weinig mogelijk concessies aan willen doen. Daartegenover staan mensen die zich verzoenen met de nieuwe realiteit die zich kenmerkt door meer instabiliteit en meer risico's, maar ook meer kansen.

FNV is er bij de grote pensioenhervorming niet in geslaagd deze werelden met elkaar te verzoenen. Het hindert de belangrijkste vakvereniging, en maakt haar op centraal niveau minder effectief.

De positie van de vakcentrale FNV is precair. Agnes Jongerius moet in een spagaat om alle bonden binnenboord te houden, maar die maken op de moeilijkste momenten duidelijk dat ze hechten aan hun autonomie.

Dat maakt het 'polderen' tot een ontzettend lastige oefening. Helemaal in een steeds meer gepolariseerd politiek klimaat. De vakbeweging - belangenbehartiger van werknemers, uitkeringsgerechtigden én gepensioneerden - neemt al enkele decennia een middenpositie in bij de strijd om de sociaal-economische inrichting van Nederland.

Dat wordt soms treffend zichtbaar als bijvoorbeeld de MHP (de kleinste vakbondskoepel die opkomt voor de bovenmodalen) zich opwindt over Wajongers of de teloorgang van sociale werkplaatsen - niet direct haar natuurlijke achterban.

Terwijl de vakbeweging in het grote politieke midden opereert, waar draagvlak wordt gezocht voor belangrijke hervormingen van pensioen, sociale zekerheid en arbeidsmarkt, radicaliseert een deel van de leden. Die hebben hun politieke onderdak gevonden bij SP en PVV, partijen met de minste sociaal-economische hervormingsdrang.

Bij de pensioendiscussie kwam dit maximaal boven bij de FNV. Een deel van de leden hecht zo aan financiële zekerheid dat ze liever genoegen neemt met een lager, maar relatief stabiel pensioen, dan met een pensioen waarin de beleggingsrendementen rechtstreeks doorwerken. Wie kiest voor de tweede benadering, is meer bereid te accepteren dat financiële risico's onderdeel zijn van het bestaan: je plukt er de vruchten van, maar voelt ook eerder de gevolgen van een crisis.

Bij het maken van die keuze speelt vermoedelijk de financiële weerbaarheid van mensen een grote rol. Wie met een laag inkomen moet leven, wil pensioen niet zien als een beleggingsgok. Er is een oudere generatie werknemers met (beneden-)modale salarissen, die de haar zo vertrouwde verzorgingsstaat heeft zien wegvallen, en het pensioen als een soort laatste garantie beschouwt in deze behoorlijk onzekere economische tijden. Dat is precies waar FNV Bondgenoten op heeft aangekoerst.

Jongere generaties, en mensen met meer financiële reserve hebben minder moeite met de grillen van de aandelenmarkten in relatie tot het pensioen. Bovendien voelen ze dat solidariteit steeds moeilijker te organiseren is. Dat maakt het leven onzekerder, avontuurlijker ook, en dat mag wat hun betreft ook tot uiting komen in de vormgeving van hun pensioen.

FNV wanhopig op zoek naar de pensioen-uitgang

De FNV blijft zoeken naar een exit in de pensioencrisis, waarin de grootste vakvereniging sinds maart is verwikkeld. We móeten er uit komen, liet Agnes Jongerius weten, nadat de FNV er op maandag 9 mei opnieuw niet in was geslaagd de diepe interne verdeeldheid over de pensioenhervorming weg te nemen.

Een compromis moet twee kampen tevreden stellen: FNV Bondgenoten en delen van andere bonden die pensioen vooral definiëren in termen van zekerheid, en de rest van FNV, inclusief de vakcentrale, die met pensioen wat meer risico durven te lopen in ruil voor hogere uitkomsten. 

De vakvereniging loopt echter nog altijd de kans te scheuren over de pensioenkwestie die al weken voor spanningen zorgt, waarbij Bondgenoten-kaderleden al om het aftreden van Jongerius roepen.

Een bijna elf uur durende marathonvergadering van de federatieraad werd even na middernacht afgebroken. De vakcentrale en de negentien aangesloten vakbonden hervatten het slepende overleg in een later stadium.

Mogelijkerwijs moet de FNV de keuze voor nieuwe, hervormde pensioencontracten over laten aan de sectoren en de bedrijfstakken. Er zou dan geen centraal kader voor een algemene pensioenhervorming komen, en de vraag is dan ook of er een centraal akkoord met de andere sociale partners mogelijk is. Maar met zo'n compromis zouden de negentien FNV-bonden en de vakcentrale voorkomen dat de FNV op korte termijn uiteenspat over de pensioenkwestie.

De grootste bond, FNV Bondgenoten, had voorafgaand aan het beraad duidelijk gemaakt zijn eigen gang te zullen gaan met een zelfgekozen pensioenplan. Daarmee werden de vakcentrale en de andere bonden onder zeer zware druk gezet om het alternatief los te laten, dat al door de vakcentrale was omarmd.

Door de sectoren zelf te laten bepalen hoe pensioenregelingen moeten worden aangepast, kunnen ze kiezen voor veel of weinig zekerheid voor de deelnemers. Bondgenoten wil pensioenregelingen met relatief veel zekerheid, maar andere FNV-bonden en de vakcentrale vinden de prijs - minder indexatiemogelijkheden - daarvan te hoog.

Deze FNV-inzet zal wellicht leiden tot zeer verschillende regelingen, en naar verwachting meer conflicten tussen vakbonden en werkgevers bij het vaststellen van pensioen-cao's. Ook moet de komende tijd duidelijk worden hoe lang Agnes Jongerius de FNV nog kan leiden, nu ze zo is uitgedaagd door met name FNV Bondgenoten, dat goed is voor een derde van de FNV-achterban.

Voorzitter Henk van der Kolk van Bondgenoten kondigde aan zijn leden in zeker honderd grote bedrijven te mobiliseren voor zijn pensioeninzet. Hij wil de werkgevers dwingen 'kleur te bekennen', en ze laten verklaren dat ze ook in de toekomst het risico willen delen met de werknemers. Ook wil hij zich sterk maken in de richting van het kabinet.

FNV Bondgenoten houdt hoe dan ook vast aan een systeem dat meer zekerheden biedt dan het alternatief waar de vakcentrale van FNV zich al achter had geschaard. Volgens Willem Noordman, die bij Bondgenoten verantwoordelijk is voor het pensioendossier, moeten mensen een zekere mate van duidelijkheid hebben over hun pensioenuitkomst, naarmate ze dichterbij hun pensioen zitten.

,,De leden vinden de mogelijkheid van een korting op pensioen een groter knelpunt dan het schrappen van indexatie.''

Volgens Noordman accepteert de achterban dat de waardevastheid van pensioen wat achterblijft, als prijs voor meer ingebouwde zekerheden. Hij benadrukt dat de werkgevers minder mogelijkheden zullen hebben om te bezuinigen op pensioen, als de regeling bepaalde zekerheden biedt.

,,Die zekerheid kost premie, en als je de zekerheid weghaalt wordt de regeling goedkoper. Zie dat maar eens te repareren aan de cao-tafel als blijkt dat de pensioenuitkomst jarenlang tegenvalt.''

Pensioenstrijd kent vele krachtmetingen

De pensioendiscussie, die maandenlang in betrekkelijke gemoedelijkheid is gevoerd tussen experts van de vakbeweging, werkgevers, de overheid en pensioenorganisaties, kan de komende tijd ontploffen.

 

Er tekenen zich diverse krachtmetingen af: intern in de FNV, tussen de vakbeweging en de werkgevers, tussen vakbeweging en het kabinet, tussen ouderenorganisaties en delen van de vakbeweging en de werkgevers. Inzet is de zeggenschap over een flink stuk van de sociaal-economische inrichting van Nederland. 

 

De worsteling met een nieuw pensioenstelsel is het meest manifest binnen de FNV. De grootste bonden (Bondgenoten, Bouw en Abvakabo) hebben in maart 2011 aan de noodrem getrokken, en de vakcentrale gevraagd een voorlopig akkoord met de werkgevers te heronderhandelen. Ook bij CNV is enige onrust ontstaan, nu politiebond ACP het concept-akkoord afwijst.

 

De uitkomst van die strijd bepaalt wat er over blijft van de pensioenharmonie die er tot recent ogenschijnlijk bestond tussen werkgevers en vakcentrales. FNV-bonden eisen dat werkgevers meebetalen als een fonds in problemen raken, en de vakcentrale kan die oproep niet negeren. Open vraag is of de werkgevers daar hun handtekening onder willen zetten.

 

Als de werkgevers dat doen, verplaatst de strijd zich naar de cao-tafels, zoals de vakbonden willen. Dat daar in de toekomst pensioenrekeningen worden gepresenteerd aan de werkgevers, staat wel vast. De pensioenwereld realiseert zich dat de financiële wereld instabieler is, en de - nu veelal ondergekapitaliseerde - fondsen vaker schokken moeten kunnen verwerken.

 

Ook met het kabinet kan een nieuwe krachtmeting ontstaan. De FNV-bonden sturen aan op een minder streng toezicht op de fondsen, maar tot nu toe laat minister Kamp zich juist van zijn strengste kant zien. Kamp wil hoge buffers, als het huidige stelsel wordt gehandhaafd, waardoor er grote kans bestaat dat er tien jaar geen indexatie kan plaats vinden. Geen pensioenakkoord betekent dat de politiek het pensioenlandschap gaat inrichten, Kamp heeft een wetsvoorstel voor het verhogen van de pensioenleeftijd naar 66 jaar al klaar liggen, en begint in 2013 met het bezuinigen op de pensioenpremie-aftrek.

 

De ouderenorganisaties hebben de onderhandelingen, waar ze tot hun frustratie niet aan mee kunnen doen, met stijgende zorg gevolgd. Ze staan nu klaar om een langdurig juridisch offensief te beginnen. Daarvoor hebben de gezamenlijke organisaties van gepensioneerden de stichting PensioenFatsoen opgericht. Hun belangrijkste motief: voorkomen van het aantasten van reeds opgebouwde rechten.

 

De gepensioneerden voelen hun koopkracht al verminderen, omdat veel fondsen al drie jaar niet indexeren, en willen dat hun pensioen in een nieuw stelsel niet zomaar afgestempeld wordt. De strijd hiervoor heeft de politiek al bereikt, bijvoorbeeld via de nieuwe partij 50PLUS.

 

De opstelling van de ouderen, en de redelijk grote zekerheden die de FNV-bonden bij nader inzien willen inbouwen in een nieuw stelsel, hebben ook weer een reactie van de jongeren uitgelokt. Zij zijn bang dat pensioenfondsen straks toch niet schokbestendig blijken te zijn, en tekorten laten zien die met premies moeten worden aangevuld. De jongeren willen terecht niet dat het pensioensysteem de trekken krijgt van een omslagstelsel, waarbij een deel van de premie direct naar de uitkering aan de gepensioneerden gaat, en niet meer kan renderen ten behoeve van pensioenen in de toekomst.

 

Goed beschouwd lijkt iedereen het slechts over een element eens: het feit dat we langer leven, en dus langer uitbetaald willen krijgen uit een pensioenfonds, kan het beste worden opgevangen door wat langer door te werken. Zes tot acht maanden later met pensioen, levert genoeg geld op om een jaar langer pensioen te financieren. Wie niet wil doorwerken, neemt genoegen met een lagere pensioenuitkering.

 

Maar ook hier doemen alweer de strijdpunten op: de vakbonden willen per cao of sector kijken hoe de levensverwachting van de werknemers zich ontwikkelt. Blijft in een sector de levensverwachting achter - lager opgeleiden worden veel minder oud dan hoger opgeleiden - dan hoeft er minder pensioen te worden opgebouwd, en valt er premieruimte vrij. Dat geld is van de werknemers, vinden de bonden.

AFM: beleggingsbeleid pensioenfondsen kent veel verborgen kosten

Nieuwe munitie om pensioenfondsen te dwingen tot meer openheid: de Autoriteit Financiële Markten (AFM) stelt dat de werkelijke kosten van beleggingen twee tot drie keer hoger zijn dan de pensioenfondsen rapporteren. Het gaat om veel geld: anderhalf tot drie miljard euro per jaar.

Doen de fondsen dat expres? Ja en nee, luidt samengevat het antwoord van de AFM. Vooral de kleinere fondsen weten niet hoeveel kosten ze maken. Dat komt omdat de vermogensbeheerders in de Londense City en elders, aan wie het pensioenkapitaal wordt toevertrouwd,  de kosten verstoppen. Ze presenteren een rendement op de beleggingen, waar ze de eigen ‘performance fee’ al van hebben afgetrokken.

Het fonds kan zo helemaal niet beoordelen of de vermogensbeheerder goed heeft gepresteerd. De praktijken zijn schimmig, getuige het feit dat ook de AFM de preciese cijfers niet boven water krijgt. De anderhalf tot drie miljard is een benadering. Een stevig bedrag ook, afgezet tegen de 25 miljard euro aan premiegeld die jaarlijks wordt ingelegd in de gezamenlijke pensioenfondsen.

De AFM constateert dat de kostenstruktuur van de fondsen enorm uiteenloopt. Vooral als het gaat om administratiekosten. Sommige fondsen maken tien keer zoveel administratieve kosten als andere, in grootte vergelijkbare fondsen.  Dat kan te verklaren zijn uit bepaalde beleidskeuzes, maar wellicht ook niet, stelt de AFM droogjes.

Kleine fondsjes hebben een dure administratie, dus schaalgrootte loont. Fondsen die minder dan tien miljoen pensioengeld beheren besteden 1,18 procent van het balanstotaal aan administratie, meer dan twaalf maal zoveel als grote fondsen.

Fuseren en het versimpelen van de pensioenregeling kan de administratiekosten flink naar beneden brengen. Het gaat voor de deelnemers – over hun hele premiebetalende leven gerekend – om groot geld. Een kwart procent minder kosten leidt op een termijn van veertig jaar tot liefst 7,5 procent meer pensioenvermogen, een procent minder kosten tot 30 procent meer pensioenvermogen – het zou elk fonds uit de problemen van onderdekking houden.

Per deelnemer gaat het om dit soort bedragen:  uit de officiële rapportages van de fondsen bleek in 2009 dat ze gemiddeld 73 euro per deelnemer uitgaven aan beleggingskosten, en 50 euro administratiekosten.  Per fonds kan het om grote afwijkingen gaan, naar boven en naar beneden. En de niet-gerapporteerde (beleggings)kosten zitten hier niet in!

Uit de grafiek blijkt dat de grootste aantallen deelnemers bij fondsen zitten met relatief lage kosten, tot 1 procent van het balanstotaal. Maar zo'n 665 duizend deelnemers worden geconfronteerd met 1,5 procent kosten, en een vergelijkbaar aantal zelfs met 2,25 procent. Ruim 21 duizend mensen zitten in een fonds dat zelf meer dan drie procent kosten rekent.

 
De tips die de AFM aan de fondsen geeft om de administratielasten te verlagen lijken heel goed uitvoerbaar. Zo is een bedrijfstakpensioenfonds ertoe over gegaan om de salarisgegevens niet langer bij alle deelnemende bedrijven te betrekken, maar centraal op te vragen bij het UWV. De totale administratieve last daalde zo met een derde.

Veel  lastiger is de praktijk van de beleggingskosten. De AFM constateert dat de kleine fondsen te weinig massa hebben om de machtige vermogensbeheerders te dwingen hun kosten te openbaren. Als de vermogensbeheerders zelf niet transparant hierover worden, moet de wetgever het gaan afdwingen. Vreemd is dat de pensioenfondsen die hulp van de politiek hier nog steeds niet hebben gezocht.

Tijdens de rondetafelconferentie die eind maart 2011 in de Tweede Kamer werd gehouden over beleggingsbeleid, konden experts ook niet precies aangeven hoeveel verborgen beleggingskosten er zijn.

Jean Frijns, in de jaren ’90 de directeur beleggingen van het ABP, schatte ze op een half procent, plus de prestatiebeloning voor de vermogensbeheerder  gekoppeld aan het verslaan van de ‘benchmark’. Frijns waarschuwde dat een fonds ,,de zaak wel heel goed moet beheersen’’ voordat het akkoord gaat met zulke beloningen., waarmee hij impliceerde dat fondsen er wellicht te gemakkelijk mee omgaan.

Guus Boender, directeur van risk management bureau Ortec, stelde dat de vergoedingen voor de bankiers omlaag moeten, maar die van de pensioenfondsbestuurder omhoog. Boender vindt dat de fondsen de beste bestuurders moeten binnenhalen, omdat het fonds andere nodeloos wordt verzwakt.

De klein-metaal is toe aan een ouderenbeleid

De klein-metaal begint een ouderenbeleid te ontwikkelen dat niet meer gericht is op het lozen van ouderen in vervroegd pensioen, maar op het vasthouden van vakkrachten.

 

Het gebrek aan vakmensen speelt al snel op, nu de economie zich herstelt: de komende tien, vijftien jaar verlaten jaarlijks tussen tien- en vijftienduizend oudere werknemers in de klein-metaal definitief de arbeidsmarkt.

 

Het wordt vechten om jongeren, maar dat zal niet genoeg zijn. Eens kijken wat de net afgesloten cao voor de klein-metaal aan dit probleem doet.

 

In het oog springt een project om vijfhonderd werkloze metaalwerknemers weer aan een baan te helpen. Het is een proef op hele kleine schaal - onder de cao voor de klein-metaal vallen momenteel in totaal 305 duizend mensen - waarbij wordt bekeken wat er nodig is om ze weer aan een baan te helpen. Voor deze groep wordt onder meer een opleidingsprogramma ontwikkeld.

 

De werkgevers hebben zich hieraan gebonden omdat ze nu ook inzien dat het aantrekken van jongeren niet meer voldoende zal zijn. Volgens FNV Bondgenoten-bestuurder Jan Berghuis lopen er enkele tienduizenden oudere, werkloze vaklieden rond, waar de klein-metaal uit moet kunnen putten.

 

Deze groep mobiliseren is niet eenvoudig: ze zijn hebben geen baan omdat ze niet te ver van huis kunnen of willen werken; het vak waarin ze zijn groot geworden is verdwenen; er kunnen psychische problemen zijn, enzovoort.

 

Die mensen hebben dus een duwtje nodig, maar de toenemende schaarste aan arbeidskrachten zal die extra inspanning lonend maken. De aanstaande krapte op de arbeidsmarkt zal bovendien ook minder vrijblijvendheid toestaan. Er komt simpelweg meer dwang in het accepteren van werk, denkt Berghuis.

 

Een uitkering wordt een zo kort mogelijke brug naar nieuw werk: het CNV heeft de mond vol van het 'Maasland-model' waarin mensen die werkloos raken in hun regio zo snel mogelijk 'getransfereerd' worden naar een andere werkgever. De baas die ontslaat heeft de verantwoordelijkheid om de vertrekkende werknemer te helpen elders aan een baan te helpen. Sommigen pleiten al voor de verplichting voor werkgevers om bij vacatures een bepaald percentage ouderen aan te nemen.

 

Het is in ieder geval een afscheid van de cultuur waarbij 40-plussers als een categorie worden gezien waar niet meer in wordt geinvesteerd. Ze moeten gezond en productief de 65 halen, en voor de veertigers (en zeker de dertigers) van nu zal dat al 66 of 67 jaar zijn. 

 

In de nieuwe cao voor de klein-metaal zijn er nog wat kleine verschuivingen richting een actiever ouderenbeleid. De plicht tot overwerk voor 55-plussers wordt wat verlaagd, maar vanaf 61 groeit het aantal seniorendagen niet meer: hou ze gezond, en maak ze productief. Geef ze ook vrijheid: werknemers mogen in vijf jaar maximaal voor zes maanden verlof opsparen, en naar eigen keuze inzetten. Desnoods voor vervroegd pensioen, ook al is de politiek daartegen. 

 

Wie ontslagen wordt tijdens de looptijd van de cao (april 2011-april 2013) behoudt zijn overgangsregelingen in de pensioenregeling van de sector, als hij binnen drie jaar weer aan het werk gaat: zeker voor ouderen een prikkel om weer werk te zoeken in de metaal.

 

En de nieuwe cao spoort werkgevers aan funktionerings- en loopbaangesprekken te houden, om mensen langer inzetbaar te houden. Zulk personeelsbeleid is vrij zwak ontwikkeld in deze sector, en de cao verplicht hier nog tot niks. Daarvoor zijn de kraptes op de arbeidsmarkt niet groot genoeg. Dat komt ongetwijfeld harder terug bij de volgende cao die ingaat vanaf april 2013.

Pensoencrisis leidt tot machtsstrijd bij FNV

Het voorlopige pensioenakkoord leidt tot een openlijke machtsstrijd binnen de FNV. De aankonding, ruim een week geleden, van FNV-onderhandelaar Peter Gortzak dat ,,we eensgezind optrekken'' met de werkgevers en ,,moeten doorgaan'' met de onderhandelingen is slecht gevallen bij vooral Bondgenoten en Abvakabo. Hun leiders, Henk van der Kolk en Edith Snoeij, hadden al aangegeven ongelukkig te zijn met de voorlopige uitkomst, maar een groep van zeven vakbondsbestuurders uit beide bonden zette maandag de aanval in.
 
Ze zijn bang dat er een pensioenopstand ontstaat, onder aanvoering van SP en de nieuwe ouderenpartij 50PLUS van Jan Nagel, als werknemers duidelijk wordt dat ze alle risico's dragen in een nieuw pensioenstelsel. Die opstand voeren we liever zelf aan, laten 'de zeven' weten. Ze vertegenwoordigen werknemers in de metaal, het openbaar vervoer, rijksambtenarij, de schoonmaak en telecomsector.
 
De groep eiste aanvankelijk dat het FNV-onderhandelingsteam met hen zou worden uitgebreid, zodat naar de vakbondsbestuurders wordt geluisterd die een akkoord aan de leden moeten uitleggen. Dat voorstel trokken ze maandagmiddag tijdens een vergadering van de federatieraad van de FNV in.

Ze kregen wel de gevraagde pauze in de pensioenonderhandelingen. FNV-voorzitter Agnes Jongerius zegde dit ,,na een pittig gesprek'' toe. Daarmee is enige ruimte geschapen om in gesprek te gaan met de kaderleden, maar onduidelijk is of FNV dan in staat is de onderhandelingen te herstarten. Binnen de FNV-gelederen wordt nu gespeculeerd over de positie van Jongerius, die haar lot heeft verbonden aan een pensioenhervorming.

De zeven rebellerende vakbondsbestuurders hebben de indruk dat de vakcentrale de afgelopen maanden te veel bezig is geweest een akkoord met werkgevers en overheid te bereiken, waardoor er nu een resultaat ligt ,,dat niet aan de mensen is uit te leggen''.
 
Ze slaan alvast piketpalen: werkgevers en werknemers moeten de risico's delen in een nieuw pensioenstelsel, en de politiek mag geen al te strakke toezichtseisen stellen. Daarmee lijkt de werkgevers op het laatste moment een voor hen heel mooi onderhandelingsakkoord te ontglippen. Zij benadrukten sinds vorig jaar dat met de vakbeweging was afgesproken de pensioenpremie niet meer te verhogen. Daar leek de vakbeweging afeglopen maanden in mee te gaan, maar voor grote FNV-bonden is dat een brug te ver.
 
Cruciaal zijn ook de toekomstige toezichtseisen. Abvakabo-bestuurder Jan Willem Dieten vindt dat het toezicht (De Nederlandsche Bank die daarbij normen hanteert die de politiek voorschrijft) wat 'relaxter' moet worden. Daarbij moet niet langer de dagrente centraal staan, waardoor de dekkingsgraad (financiële positie van het fonds) op de korte termijn hevig op en neer gaat. Dat leidt tot onnodige ingrepen, zoals schrappen van indexaties en zelfs kortingen, vinden de critici. ,,Je moet een fonds niet op dagbasis beoordelen, terwijl de beleggingshorizon van het fonds zeventig jaar is,'' vindt Dieten.
 
Het is echter zeer de vraag of de politiek toe is aan zachtere toezichteisen. CDA-parlementariër Pieter Omtzigt reageerde meteen: als de pensioenrechten 'zacht' worden (dus onzeker, en niet meer gegarandeerd), dan passen daar ook zachte toezichtsnormen bij. Maar bij harde pensioentoezeggingen passen harde eisen, vindt hij, en verkondigt daarmee ook het regeringsstandpunt.
 
De crisis bij FNV kon ontstaan, omdat vakbondskaders pas op een heel laat moment doorkregen wat er op tafel lag. Dat had te maken met de radiostilte die het kleine clubje onderhandelaars had afgesproken tijdens de erg ingewikkelde besprekingen. Die radiostilte was volgens hen nodig omdat anders geen deal kon worden bereikt over zowel aanvullend pensioen, de AOW en arbeidsbeleid voor oudere werknemers. Een voorzitter van een van de bonden vindt dat het FNV-hoofdbestuur ,,power play'' toepast om het bereikte onderhandelingsresultaat er bij de bonden ,,doorheen te duwen''.
 
Als de onderhandelingen hervat worden, zullen de werkgevers moeten bewegen, en de FNV zal alsnog akkoord moeten gaan met een stelsel waar ook risico's voor werknemers aan kleven. Dat is gemakkelijker aan de achterban te verkopen, als de baas het risico deelt. Doorgaan met het huidige stelsel is onverantwoord, weten ze ook bij FNV.   

 

Korten op AOW'er met inwonend volwassen kind?

Regeringspartij CDA is tegen het plan van minister Kamp (sociale zaken) om te korten op de uitkering van een AOW'er die een huis deelt met een volwassen zoon of dochter. Het is de te verwachten weerstand tegen voorstellen ter 'modernisering' van de sociale zekerheid.

Eerder al kondigde Kamp aan de bijstandsuitkering te verlagen van mensen in een huishouden waar ook het inkomen van een werkend kind binnen komt. Het komt voort uit dezelfde motivatie: de sociale zekerheid moet goedkoper, want de vergrijzing maakt haar op termijn onbetaalbaar. Nu is een klein aantal AOW'ers aan de beurt. Terecht?

De bezuiningingsmaatregel op 'AOW'er met inwonend volwassen kind' kan worden bezien binnen een groter plan ter hervorming van het staatspensioen. Daarover onderhandelen minister, vakbonden en werkgevers al maanden - het moet gaan over AOW, aanvullend pensioen én het versterken van de positie van ouderen op de arbeidsmarkt. 

In dat grotere plan zal de AOW-leeftijd omhoog gaan - wat de schatkist flink ontlast - en moet de basisvoorziening in de toekomst gaan meegroeien met de lonen - wat het staatspensioen in feite weer iets duurder maakt.

De AOW is afgeleid van het minimumloon. De alleenstaanden-AOW is 1074 euro bruto per maand plus 58 euro vakantiegeld, toeslagen niet meegerekend. De samenwonenden-AOW is 710 euro bruto per maand plus 41 euro vakantiegeld. Een AOW'er die een woning deelt met een volwassen zoon of dochter moet volgens minister Kamp niet gezien worden als een 'alleenstaande' AOW'er.

Zo iemand zou dus behoorlijk inleveren, zeker als er geen aanvullend pensioen is opgebouwd. Het gaat om 364 euro bruto per maand die wordt weggesneden en ook het vakantiegeld wordt lager. Critici wijzen er op dat hiermee gevallen worden getroffen van ouderen die zorgen voor een volwassen kind dat niet zelfstandig kan zijn, bijvoorbeeld door een handicap.

Er wordt ook wel eens geconstateerd dat samenwonende AOW'ers sowieso een nadeel hebben: ze hebben in principe allebei de volle premie betaald, maar krijgen ieder afzonderlijk minder AOW dan de alleenstaande gepensioneerde.

Wat vindt u? Is het terecht dat minister Kamp de uitkering kort van een AOW'er met inwonend volwassen kind? Reageer!

Dagje pensioenkritiek in Tweede Kamer

 

Met een treffende beeldspraak schetst Jean Frijns, ooit  hoofd Beleggingen van ABP, de crisis van de pensioenfondsen. ‘Een pensioenfonds is als een gemeenschappelijke wei, waar iedereen zijn koe laat grazen. En omdat niemand zich eigenaar voelt van de wei, ontstaat overbegrazing’.

Pensioenfondsen zijn de afgelopen twintig jaar uitgemergeld, omdat er onduidelijke eigendomsrechten waren, stelt Frijns en met hem vele andere deskundigen. Hoe die uitholling kon gebeuren, bleek tijdens een expertmeeting die de Tweede Kamer  hield. Ontnuchterend voor de parlementariërs, die steeds vroegen: hoe kon dat toch gebeuren?

Tja, het gebeurde, en documentaireprogramma Zembla maakte er een geruchtmakende tv-uitzending over, begin 2011. Weliswaar bleken later de onderliggende berekeningen van het programma onjuist – van de claim dat de fondsen 799 miljard euro hebben misgelopen bleef niet zo veel over – maar de uitzending sloot goed aan bij de groeiende maatschappelijke onrust over pensioenen.

Het werd in de Tweede Kamer een dag met colleges over tekortschietend toezicht, wettelijke onvolkomenheden, falend risicobeheer, bestuurlijk amateurisme, korte termijnbeleid van de overheid en powerplay van sociale partners.

Powerplay: oud-directeur Toezicht Pensioenen van de Pensioen- en Verzekeringskamer Rein van Dam herinnerde zich hoe werkgevers en werknemers in de jaren ’90 tijdens cao-overleg de pensioenpremies vaststelden, eigenlijk een verantwoordelijkheid van het pensioenfondsbestuur. De werkgevers en werknemers bedienden elkaar met premiekortingen, en het pensioenfonds moest het maar oplossen: ten koste van de buffers, niet van de regeling zelf. Die regeling werd vaak nog uitgebreid, met het financieren van vervroegde uittredingen bijvoorbeeld.

Korte termijnbeleid: de overheid dreigde (Wet Brede Herwaardering) indertijd de ‘overwinsten’ van de fondsen af te romen, en ze deed een greep in de kas bij ABP. Jean Frijns maakte er destijds ruzie over op het ministerie van financiën. Beschaafde ruzie, een die niet de publiciteit hoefde halen. Het paste bij de onder ons-wereld die de pensioensector was.

Meer korte termijnbeleid: fondsen mochten tot premiekortingen overgaan, zolang ze maar aan hun verplichtingen konden voldoen. Dat was niet zo’n kunst in die jaren, maar het tastte wel de herstelkracht van de fondsen aan.

Tekortschietend toezicht en wettelijke onvolkomenheden: de Pensioen- en Verzekeringskamer waarschuwde wel – in zijn door bijna niemand gelezen jaarverslagen – dat de fondsen geen kostendekkende premies hieven. Maar de toezichthouder kon niks doen, er waren geen wettelijke instrumenten, en niemand luisterde ook naar deze waarschuwingen in hoogconjunctuur. Toch hadden we achteraf bezien hadden wel strenger moeten zijn, zei oud-toezichthouder Rein van Dam.

Falend risicobeheer? Fondsen met een vergrijsd deelnemersbestand bleven maar beleggingsrisico’s nemen alsof ze een jonge populatie hadden, omdat (Frijns) ze ‘beleggingsdwang’ voelden: ze moesten met hoge rendementen compenseren dat ze steeds meer gingen uitbetalen aan gepensioneerden. En met een hoog risicoprofiel kwamen de beurskrachs van 2002 en 2008 extra hard aan.

Er was amateurisme: fondsbestuurders begrepen niet altijd de uiterst complexe beleggingsprodukten die investment bankers hen aanboden. Snap je ze niet, koop ze dan ook niet, adviseert De Nederlandsche Bank nu aan de fondsen.

DNB-directeur Kellerman constateerde dat Nederlandse pensioenfondsen aan vermogensbeheerders mandaten hadden afgegeven die, zonder dat het fonds dat wilde, ruimte boden voor beleggingen in subprime, Amerikaanse rommelhypotheken. ,,Niet massaal, maar het is gebeurd.’’ Frijns: ,,Een investment bank heeft geen zorgplicht jegens een pensioenfonds.’’

Over-optimimisme, overmoed? Allerlei fondsen hebben een heel actief beleggingsbeleid, dat ze uitbesteden aan marktpartijen in New York en Londen. Actief beleid is kostbaar, de asset managers, de hedgefunds vragen hoge beloningen: 2 procent per jaar plus twintig procent van de winst. Weegt het op tegen het rendement?

Else Bos, hoofd Beleggingen bij PGGM, stelde dat er maar enkelen in slagen met actief beleggingsbeleid over de zeer lange termijn de markt te verslaan. Ze meent dat fondsen ,,een redelijk inzicht’’ hebben in de verhouding tussen kosten en risico’s die voortvloeit uit een keuze voor actief beleggingsbeleid – een zuinige beoordeling van haar kant.

Ging er dan niks goed, de afgelopen twintig jaar? Het beeld dat er bij de fondsen maar wat is aan gerommeld, is onterecht. De kritiek van de experts betrof ook niet alleen maar de pensioenfondsen. Enigszins geruststellend is het te weten dat fondsen sinds de crisis van 2008 veel verbeterd hebben aan hun beleggingsbeleid. ,,Er is veel zelfreinigend vermogen bij de fondsbesturen,’’ vatte Guus Boender (Ortec, adviesbureau risicomanagement) het samen.

Pensioendebat moet gaan over arm tegenover rijk

De discussie over de toekomst van onze pensioenen moet niet gaan over de mogelijke tegenstelling tussen jong en oud. Het kan beter gaan over de tegenstelling tussen arm en rijk. Dat vindt Rienk van Splunder, de voorzitter van de PCOB, bond voor protestant-christelijke ouderen. Hij ergert zich aan voortdurende pogingen om het pensioendebat te voeren in termen van een opkomende generatiestrijd.

 
Van Splunder meent dat de jongeren voldoende tijd hebben om pensioentegenslagen te boven te komen. ,,Het is een overbodige discussie,'' zegt hij, verwijzend naar de kritiek die er is op pensioenfondsen die kapitaal uitkeren voor nominale pensioenbedragen, terwijl ze in onderdekking verkeren. Dat gebeurde op grote schaal de afgelopen jaren, en het voedt de zorg of de fondsen daar voldoende van kunnen herstellen. 
 
,,Ik wil veel liever praten over jongeren met weinig kansen, en dus het perspectief op een laag inkomen. En over armoede onder ouderen, die jarenlang hun indexatie missen en de koopkracht van bescheiden pensioenen aangetast zien. Praten over generatieconflicten gaat voorbij aan meer wezenlijke problemen.'' 
 
Van Splunder wijst er op dat er groepen ouderen zijn die het schrappen van indexatie weliswaar vervelend vinden, ,,maar er geen boterham minder om eten''. Er is inderdaad een generatie ouderen met pensioen aan het gaan die decennialang optimaal pensioen heeft opgebouwd, en financieel een zeer onbezorgde oude dag heeft.

Het CBS berekent dat werknemers eind 2008 gemiddeld een pensioenaanspraak konden bereiken van 24.900 euro bruto, waarvan 15.300 euro aanvullend pensioen dat ze via hun werkgever opbouwen. Zelfstandigen komen gemiddeld genomen nog wat hoger uit.
 
De inactieven (30 procent van de beroepsbevolking) moeten het bij pensionering vooral van de AOW hebben. Ze hebben in het verleden wel wat aanvullend pensioen opgebouwd, en opgeteld bij de AOW-uitkering geeft dat bij 65 jaar nog een redelijk inkomen, zeker in vergelijking tot de laatste jaren voordat ze de pensioenleeftijd bereiken.

Dat is ook waar minister Kamp (sociale zaken) op doelde, toen hij in december 2010 in een gesprek met Van Splunder zei dat 'ouderen nog nooit zo rijk zijn geweest'. Maar de echte problemen zitten volgens Van Splunder bij mensen die een onvolledig AOW-recht hebben opgebouwd.
 
Die zien onder voorwaarden hun AOW wel aangevuld, maar tot niet meer dan bijstandsniveau. Van Splunder stelt dat deze groep de komende jaren geleidelijk verder zal verarmen, omdat het bijstandsniveau bevroren wordt. ,,De minister is bereid om de AOW mee te laten groeien met de loonontwikkeling. Maar wie op bijstandsniveau zit, deelt niet meer mee in die welvaartsgroei.''

Het gaat om oudere migranten - die vaak als 'gastarbeider' in Nederland kwamen werken - en om Nederlanders die jaren in het buitenland verbleven en hun pensioentijd in Nederland doorbrengen.

In februari 2011 waren er 520.550 mensen in Nederland met een onvolledige AOW, op een totaal van 2.893.160 AOW-ontvangers; een onvolledig AOW-recht treft dus bijna een op de vijf ouderen.

2011: weer een jaar zonder indexatie

 

Opnieuw blijven dit jaar de pensioenen achter bij de loon- en prijsstijging. De 25 grootste pensioenfondsen, waar een groot deel van de werknemers bij is aangesloten, indexeren dit jaar weer niet. Zo wreekt de crisis in de pensioenfondsen zich in de portemonnee van de gepensioneerde.

De 65-plusser met een aanvullend pensioen loopt in 2011 achter bij de werknemers, 1,2 procent gemiddeld. Ook vorig jaar was er nauwelijks indexatie. Toen liep de gepensioneerde 1,3 procent mis. Trouwens, ook de werknemer komt hier niet ongeschonden uit: het schrappen van de indexatie verstoort zijn pensioenopbouw, en de pensioenpremie loopt dit jaar weer verder op.

De fondsen zien geen mogelijkheid om de pensioenen waardevast te houden, gezien hun financiële positie. Ze zagen hun dekkingsgraad vorig jaar zakken van 109 naar 107 procent. Dat blijkt uit een jaarlijkse enquete die De Nederlandsche Bank houdt onder de vijfentwintig grootste fondsen.

Die enquete biedt geen vrolijk beeld en maakt duidelijk waarom men zoekt naar een stelsel dat beter in staat is een schok op te vangen, zoals die van 2008-2009, toen de financiële markten een dreun kregen van de kredietcrisis en de recessie.

Ondanks goede beleggingsrendementen vorig jaar, eindigden de fondsen gemiddeld net boven de kritische ondergrens van 105 procent dekkingsgraad: die hebben ze nodig om het toegezegde kapitaal aan de deelnemers te kunnen uitbetalen. Veel fondsen zaten een deel van 2010 dik onder de 100, en dat betekende dat ze maandenlang geld uitkeerden aan gepensioneerden dat ze strikt genomen eigenlijk niet hadden.

In een grafiek van De Nederlandsche Bank is goed zichtbaar dat het rente-effect vorig jaar de zwakke positie van de fondsen nog eens verergerde. Door de extreem lage rente, die in augustus een laagterecord bereikte, stegen de (boekhoudkundige) verplichtingen van de fondsen, waardoor de dekkingsgraad terugliep. 

 De fondsen hebben nu in feite nauwelijks middelen meer om hun buffers weer op peil te krijgen. Met nog hogere premies lukt dat niet (ze vormen jaarlijks drie procent van het totale pensioenkapitaal – bijna niks dus). Beleggingswinsten helpen, maar zijn geen automatisme. En als dan ook de levensverwachting flink stijgt, waardoor de fondsen langer pensioen zullen moeten uitkeren, dan tast dat de buffers extra aan. In de grafiek is dat langleven-effect zichtbaar eind 2009, en nog eens eind 2010.

Verder terugkijkend valt op dat de pensioenfondsen al sinds 2003 niet meer hun ambitie waarmaken om de pensioenen te indexeren. De Nederlandsche Bank constateert dat in de jaren 2003 tot en met 2007 onvoldoende indexatie werd toegepast om de waarde van de pensioenen te beschermen. In 2008 repareerden veel fondsen wat van die achterstanden, maar daarna ging het weer mis.